សិក្សារឿងក្រុងសុភមិត្រ

តាំងបុរាណសម័យរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពុទ្ធសាសនាបានចាក់ឬសចូលក្នុងសតិស្មារតីរបស់ខ្មែរស្ទើរតែងអស់(ប្រមាណ៩៥%) ដែលគ្មានថ្ងៃដកចេញបាន ព្រមទាំងគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ហើយបានក្លាយជាទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីទៀតផង ។ ក្នុងមជ្ឈិមសម័យ ឬសម័យកណ្តាល យើងឃើញថាទស្សនៈដែលរៀបរាប់អំពីបញ្ហាបុណ្យបាប កម្មផល ពៀវេរា ពិតជាមានច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ពោលគឺវាបានស្តែងចេញស្ទើរគ្រប់វិស័យ គ្រប់សណ្ឋាន ព្រោះថាវាត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរចាត់ទុកជាអាទិទេពក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេប្រៀបបាន Zeus ជាអាទិទេពរន្ទះដែលស្ថិតនៅឯភ្នំ Olympus នៃដែនអាណាចក្រក្រិចដូច្នោះដែរ ។ មូលហេតុដែលច្បាស់ជាងនេះទៅទៀតនោះ គឺសម័យនោះស្រុកទេស របស់យើងកំពុងស្ថិតក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃឥតឈប់ឈរ ក៏ប៉ុន្តែផ្ទុយមកវិញ ឥទ្ធិពលនៃទស្សនៈកម្មផលនៃពុទ្ធសាសនាក៏កាន់តែរីកចម្រើនទៅវិញ ព្រោះតែដូច្នោះហើយ ដើម្បីឲ្យជំនឿពុទ្ធសាសនាកាន់តែខ្លាំងក្លារឹងមាំថែមទៀតនោះ ពុទ្ធសាសនិក ដែលជាអ្នកយល់ច្បាស់ពីបញ្ហាអស់ទាំងនោះ ឬអ្នកនិពន្ធល្បីល្បាញទាំងឡាយបាននិពន្ធរឿងជាច្រើនដែលមានដូចជា រឿងជាតក ប្រលោមលោកបែបបុរាណ ដោយលើកយកមូលបញ្ហាទស្សនៈកម្មផល ពៀវេរា ដែលមាននៅក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនា ដើម្បីផ្សំជាឱសថទិព្វម៉្យាងក្នុងការសណ្តំសតិអារម្មណ៍ ចិត្តគំនិតមហាជនទូទៅ រួមទាំងពុទ្ធសាសនិក ផ្សេងៗទៀតឲ្យបានធូរស្បើយផងដែរ ។ ដោយហេតុទាំងអស់នេះហើយ នាំឲ្យយើងឃើញថាចរន្តអក្សរសិល្ប៍ ដែលកើតឡើងក្នុងសម័យនោះ គឺសុទ្ធតែជាប្រភេទអក្សរសិល្ប៍បែបពុទ្ធនិយម ដែលភាគច្រើនចេញក្នុងសណ្ឋានជាសាស្ត្រាល្បែង ។ ក្រោយពេលសម្រាកពីការងារទាំងឡាយ ដែលតែងតែបង្កភាពនឿយហត់ដល់ពួកគេនោះ ឆ្លៀតពេលទំនេរ ពួកគេតែងជួបជុំគ្នា ដើម្បីស្តាប់ការនិទានរឿង ឬអានដោយខ្លួនឯងនូវសាស្ត្រាស្លឹករឹត ដែលផ្ទុកទៅដោយអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធិនិយមទាំងអស់នោះជាហេតុនាំឲ្យអក្សរសិល្ប៍ប្រភេទនោះក្លាយជាទីពេញចិត្ត និងបានជ្រាបចូលយ៉ាងជ្រៅក្នុងដួងចិត្តខ្មែរគ្រប់ស្រទាប់ឲ្យកាន់តែមានជំនឿលើពុទ្ធសាសនាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ។

ជាងនេះទៅទៀត អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធនិយម បានអប់រំមនុស្សឲ្យប្រព្រឹត្តប្រាសចាកអំពើអបាយមុខគ្រប់បែបយ៉ាង ហើយប្រែមកធ្វើអំពើកុសល ដើម្បីប្រាថ្នាទៅអនាគតជាតិ ពោលគឺឋាននិព្វាន។ មុខងារអប់រំរបស់អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធ និយមពិតជាមានភាពល្អប្រសើរនៅក្នុងសង្គមខ្មែរយើង ព្រោះថាវាបានអប់រំយើងកុំឲ្យប្រព្រឹត្តអំពើទុច្ចរិតនានា ដោយមានរបាំងការពារមួយគឺទស្សនៈ “ធ្វើបុណ្យបានបុណ្យ ធ្វើបាបបានបាប” ហើយទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ដោយពឹងផ្អែកលើទស្សនៈនេះហើយទើបបណ្តាលឲ្យពុទ្ធសាសនិក ដែលមានសទ្ធាជ្រះថ្លាបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនមួយចំនួនក្នុងការផ្តល់ទានដល់ជនក្រីក្រ អ្នកគ្មានសមត្ថភាពក្នុងការងារ ឬក៏ជួយជាវិភាគទានក្នុងការកសាងវត្តអារាម សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យដែលជាសមិទ្ធិផលមួយរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍសង្គម ។

ជាក់ស្តែងរឿង “ក្រុងសុភមិត្រ” ជាស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធនិយមមួយដែលប្រសូតក្នុងសម័យកណ្តាល(សម័យឧដ្តុង្គឮជ័យ) ហើយក៏មានគំនិតអប់រំជុំវិញទស្សនៈពុទ្ធសាសនា ស្តីពីការទទួលផលដែលបានសាងកុសលពីអតីតជាតិ ។

ជំពូកទី១

អត្ថបទ និងអ្នកនិពន្ធ

I. អត្ថបទ

១. ប្រភព

រឿងក្រុងសុភមិត្រ នេះគឺជា រឿងសុភមិត្រជាតកទី៩ ក្នុងរឿង៥០ជាតក៍^១ (បញ្ញាសជាតក) ជារឿងព្រេង ដែលគេដំណាលមកពីបុរាណ ព្រះសង្ឃលាវនៅស្រុកជៀងម៉ៃមួយអង្គ បានតែងជាភាសាមគធៈរួមទាំងអស់៥០រឿងក្នុងពុទ្ធសករាជ២០០០-២២០០ ហៅថាគម្ពីរបញ្ញាសជាតក ដែលមានតែនៅក្នុងប្រទេសខ្មែរ លាវ សៀមប៉ុណ្ណោះ ។ ឯអត្ថបទដើមជាសាស្ត្រាស្លឹករឹតមានបី ខ្សែ រក្សាទុកនៅពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យចុះលេខ៦២៣ និង៦៥៦ដាក់ថា រឿងក្រុងសុភមិត្រ ។ ដូចនៅក្នុងវគ្គទី១៧ នៃបទកាកគតិក្នុងអត្ថបទកំណាព្យនេះផ្ទាល់ក៏មានបញ្ជាក់ ៖

សករាជព្រះសង្ឃ រាជាតែងតាំង ប្រែពីនិបាត

បញ្ញាសជាតក ទៀងទុកជាអាទិ៍ ទើបសង្វាត

សង្វេគគន់គិត ។

២. ប្រភេទ

អត្ថបទក្រុងសុភមិត្រ គឺជាអត្ថបទដែលតាក់តែងជាពាក្យកាព្យ ចែកចេញជាច្រើនបទដូចជាបទកាកគតិ ព្រហ្មគីតិ ភុជង្គលីលា ពំនោល ដែលមានបទកាកគតិ៣៤២វគ្គ បទព្រហ្មគីតិ៣៣៩វគ្គ បទពំនោល១២៥វគ្គ ភុជង្គលីលា១៥០វគ្គ សរុបទាំងអស់៩៥៦វគ្គត្រូវជា៩៥ទំព័រ ។ នៅក្នុងសាច់រឿងនេះដែរ មានរៀបរាប់ពីលក្ខណៈ អច្ឆរិយៈមកបង្ហាញដូចជាតួអង្គអស្ចារ្យ ក្លាហាន...មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ្នកនិពន្ធបានចំលងចេញពីច្បាប់ដើមសាស្ត្រាស្លឹករឹត ដែលសរសេរជាពាក្យកាព្យ នៅក្នុងសម័យកណ្តាល (ឧដ្តុង្គឮជ័យ) ។

តាមវិធីបញ្ចែកសាស្ត្រារបស់លោក អ៊ូ ឈៀង សាស្ត្រាចែកជា៣ប្រភេទគឺ សាស្ត្រាទេសន៍ សាស្ត្រាល្បែង និងសាស្ត្រាក្បួន ។^២

នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ ដែលគេរាប់ថាជាសាស្ត្រាមានលក្ខណៈសម្គាល់ដូចជា តួអង្គអស្ចារ្យ ក្លាហាន និងចំនុចសំខាន់មួយទៀត គឺស្ថិតលើ ទំហំនៃការតែងអត្ថបទ មានទំហំជាខ្នាតវែង ច្រើនខ្សែ ច្រើនភាគ ហើយក្នុងនោះជាទូទៅច្រើនតែងជាពាក្យកាព្យ ព្រោះកំណាព្យធ្វើឲ្យអារម្មណ៍អ្នកអានរំភើបញាប់ញ័រ អណ្តែតអណ្តូង ពិរោះណែងណងទៅតាមបែបបទនៃកំណាព្យទាំងនោះ ។^៣

ដូចនេះយើងអាចចាត់បញ្ចូលអត្ថបទរឿង “ក្រុងសុភមិត្រ” ជាប្រភេទសាស្ត្រាល្បែង ។

៣. ចលនា

នៅក្នុងអត្ថបទ រឿងក្រុងសុភមិត្រ អ្នកនិពន្ធបានលើកយកតួអង្គមកបង្ហាញពីភាពអស្ចារ្យ

ដូចជាតួអង្គក្រុងសុភមិត្រ ហែលបីព្រះនាងកេសនីទៅដាក់កល់ត្រើយម្ខាង ហើយអត់អាហារបានរហូតដល់៧ថ្ងៃ ៘ ម៉្យាងទៀតនៅក្នុងរឿងនេះដែរ គេសង្កេតឃើញថា ផ្តើមរឿងនិយាយអំពីការរំឭកគុណដល់ព្រះរតនត្រៃយ៍ ហើយចំពោះបញ្ហានៅក្នុងរឿងកើតក្នុងក្រុងកត្តសិលា និងចម្បាក បុរីរ័ត្ន ដែលស្តីអំពីទំនាស់រវាងព្រះពោធិសត្វនិងគ្រួសារ ។ ហើយបញ្ហាស្នេហាវិញ គឺជាស្នេហាបរិសុទ្ធមួយទល់នឹងមួយគ្មាននរណាហ៊ានប៉ះពាល់ និងទីបញ្ចាប់ត្រូវជួបគ្នាជាក្រឹត្យក្រម។ ចំណែកឯនៅក្នុងសេចក្តីបញ្ចប់នៃរឿង គឺបាននិយាយពីការសជាតិដូចជា ព្រះបាទក្រុងសុភមិត្រ ដែលជាតួអង្គឯកបានត្រឡប់មកជាព្រះសាមណគោត្តមបរមគ្រូនៃយើង ហើយព្រះនាងកេសនី ដែលជាកន្សៃសារព៌េជ្ញ បានត្រឡប់ជានាងយសោធរាពិម្ពា ៘

មួយវិញទៀតរឿងនេះ បានលើកឡើងបង្ហាញនូវបញ្ហាមួយចំនួនដូចជា ការបញ្ចូលឧត្តមគតិសាសនា ដែលនិយាយពីទស្សនៈកម្មផល ពៀវេរា ផ្សារភ្ជាប់នឹងជីវិតលោកីយ៍សច្ចៈ ហើយក៏បានអប់រំមនុស្ស និងសង្គមមនុស្សឲ្យ មានការតស៊ូព្យាយាមប្រកាន់នូវសច្ចៈ សុច្ចរិត យុត្តិធម៌ មេត្តាករុណា ចេះជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមក មានចិត្តល្អ ចេះធ្វើបុណ្យធ្វើទាន ប្រកាន់គោលការណ៍ខ្លួនទីពឹងខ្លួន ។

ឆ្លងតាមចំនុចខាងលើទាំងអស់នេះ ឃើញថា រឿងក្រុងសុភមិត្រ មានលក្ខណៈអាចចាត់ចូលជាបញ្ញាសជាតកទាំងអស់ ។ ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ដោយ រឿងក្រុងសុភមិត្រ នេះបានតាក់តែងឡើងនៅក្នុងសម័យឧដ្តុង្គ (សម័យកណ្តាល) ដែលប្រជាជនភាគច្រើនលែងគោរពសាសនាព្រាហ្មណ៍ និងពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយងាកមកគោរព រាប់អានពុទ្ធសាសនាហីនយានដូចសព្វថ្ងៃនេះដែរ ដែលនាំឲ្យវិស័យនានាដូចជា សិល្បៈ អក្សរសិល្ប៍សុទ្ធតែទទួល ឥទ្ធិពលយ៉ាងធំកប់ក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរ ។

សរុបមក ដោយឆ្លងតាមហេតុផលដែលអប់រំខាងលើនេះ គឺយើងអាចចាត់ទុកស្នាដៃ រឿងក្រុងសុភមិត្រ នេះស្ថិតក្នុងចលនាពុទ្ធនិយមក្លាយ ។^៤

៤. កាលបរិច្ឆេទ

ក្រុងសុភមិត្រ គឺជាស្នាដៃឯកដ៏ល្អមួយរបស់ ឧកញ៉ាកោសាធិបតីកៅ ចាងហ្វាងឃ្លាំងមណីរ័តន៍ ដែលតាក់តែងនៅក្នុងគ.ស. ១៧៩៨ ។ ដូចមានបង្ហាញនៅក្នុងស្នាដៃតែម្តងគឺ ៖

សករាជជួបជួន ឯកស័ប្តទោសួន សួស្តិ៍សក្តិបារមី

មាសមាឃពារពុធ ប្រាកដប្រាំបី រោចរីសម្តី

សម្តែងកាព្យា ។^៥

ឆ្លងតាមអត្ថន័យនៃកំណាព្យនេះយើងអាចវិភាគដូចតទៅ ៖

ឯក = ១ ស័ប្ត = ៧ ទោសួន = ២០ ដូចនេះ គឺត្រូវជាមហាសករាជ១៧២០ ព្រោះថាគ្រប់ស្នាដៃទាំងអស់ដែលកើតឡើងមុន និងនៅក្នុងសម័យលង្វែក សុទ្ធតែមានកាលបរិច្ឆេទជាមហាសករាជទាំងអស់ ។^៦

មហាសករាជ កើតក្រោយ គ្រិស្តសករាជចំនួន៧៨ឆ្នាំ នោះមហាសករាជ១៧២០ គិតជា គ្រិស្តករាជត្រូវជា ៖

១៧២០ + ៧៨ = ១៧៩៨

ហើយតាមរយៈវិធីបង្ហាញកាលបរិច្ឆេទ ដែលមាននៅក្នុងកំណាព្យខាងលើទៀត ឃើញថា

អ្នកនិពន្ធបាន សរសេរស្នាដៃកំណាព្យនេះក្នុងថ្ងៃពុធ ខែមាឃ ៨រោច គ.ស១៧៩៨ ។

ហើយបើតាមលោក លាង ហាប់អាន ក៏បានបញ្ជាក់ដូច្នោះដែរថា រឿងក្រុងសុភមិត្រ មានកាលបរិច្ឆេទត្រូវ នឹង ម.ស ១៧២០ ត្រូវជា គ.ស ១៧៩៨ ។^៧

ដូចគ្នានេះដែរ តាមលោក លី ធាមតេង លោកក៏មានគំនិតស្របគ្នាដែរ ។^៨

II. សង្គមបរិយាកាស

តាមលោក លាង ហាប់អាន លោកមានគំនិតថា ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ រឿងក្រុងសុភមិត្រ នេះកើតក្នុងរជ្ជព្រះ បាទអង្គច័ន្ទទី២ ។^៩

ឯលោក លី ធាមតេង បានមានប្រសាសន៍ថា រឿងនេះនិពន្ធក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គច័ន្ទ ។^១០

ហើយបើយើងគិតពីឆ្នាំនៃការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះបាទអង្គច័ន្ទទី២ ឬឧទ័យរាជា នោះគឺនៅក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៨០៦-១៨៣៤ គឺវាដូចគ្នានឹងកាលបរិច្ឆេទនៃការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គច័ន្ទដែរ ។^១១

ទោះបីជាឈ្មោះនៃស្តេច ដែលគ្រងរាជ្យក្នុងសម័យនោះខុសគ្នាក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែបើពិនិត្យមើលកាលបរិច្ឆេទនោះគឺដូចគ្នា ហេតុនេះហើយ យើងអាចទាញបានថារឿងនេះកើតក្នុងរជ្ជកាលព្រះឧទ័យរាជា ឬអង្គច័ន្ទទី២(១៨០៦-១៨៣៤) ។ ក៏ប៉ុន្តែបើយើងងាកមកប្រៀបធៀបរវាងកាលបរិច្ឆេទនៃការតាក់តែង និងកាលបរិច្ឆេទនៃការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះបាទអង្គច័ន្ទ គឺខុសគ្នា៨ឆ្នាំ ហេតុនេះហើយជាថ្មីម្តងទៀត យើងសូមសរុបមកវិញថា រឿងក្រុងសុភមិត្រ នេះបានតាក់តែងក្នុងរយៈកាលនៃប្រទេសខ្មែរពេល ដែលគ្មានស្តេចសោយរាជ្យ គឺក្នុងរយៈពេលនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ ចៅហ៊្វាប៉ុក (១៧៩៦-១៨០៥)^១២ និងរជ្ជកាលព្រះបាទឧទ័យរាជា ។